Prof. UAM dr hab. Izabela Lis-Wielgosz

Zakład Literatur Południowosłowiańskich, profesor, p. 382,

e-mail: liswielg@amu.edu.pl

 

Badania sytuują się w obszarze literaturoznawstwa słowiańskiego i paleoslawistyki, koncentrują wokół szeroko pojętej duchowości, kultury, literatury obszaru Slaviae Orthodoxae. W sferze zainteresowań badawczych znajduje się tradycja biblijna, kwestia jej obecności i funkcjonalności w kulturach Słowian prawosławnych, problem adaptacji, dystrybucji i reinterpretacji wzorców biblijnych, implementacji wygenerowanych na ich podstawie schematów ideowych, zjawisk i konstrukcji ideologicznych w piśmiennictwie cerkiewnosłowiańskim.

Równie istotny w badaniach jest problem funkcjonowania prawosławnych kultur słowiańskich w odniesieniu do ogólnego – wschodniochrześcijańskiego, bizantyńskiego modelu kulturowego, a także ich powiązanie z kulturowymi systemami kręgu Slaviae Latinae. Podstawowe pole badawcze stanowi kulturowa przestrzeń Slaviae Orthodoxae w jej makro- i mikrowymiarze, a rozważania dotyczą głównie bizantyńskiego wzorca, istniejących w jego obrębie i funkcjonujących wobec niego średniowiecznych prawosławnych kultur słowiańskich: bułgarskiej, serbskiej, ruskiej (rosyjskiej). Celem badań jest uchwycenie w granicach tych systemów, oraz zdefiniowanie charakterystycznych fenomenów i konstrukcji kulturowych, które pomimo odmiennej projekcji na poszczególnych obszarach, pochodzą, wypływają ze wspólnych źródeł. Piśmiennictwo jest traktowane jako jeden z podstawowych nośników i przekaźników ideowych, ideologicznych, a każda z kultur (literatur) słowiańskich ujmowana jako ukształtowany w obrębie jednego makromodelu, odrębny, posiadający autonomiczną strukturę mikromodel.

Zasadniczą przestrzeń badawczą stanowi serbskie średniowiecze, a od dłuższego czasu rozważania dotyczą ostatniej fazy rozwojowej literatury staroserbskiej, dlatego też wiele prac naukowych odnosi się do szesnasto- i siedemnastowiecznego piśmiennictwa (hagiograficznego, hymnograficznego, historiograficznego, epistolograficznego oraz tzw. krótkich form literackich).

Od niedawna w sferze zainteresowań naukowych znajdują sie średniowieczne tereny wołosko-mołdawskie, szczególnie w kontekście żywej tam tradycji rękopiśmiennej (cerkiewnosłowiańskiej), związków kulturowych i literackich tamtejszych ośrodków piśmienniczych z serbskimi klasztorami i skryptoriami; a także w odniesieniu do szeroko pojętej tradycji literackiej, rękopiśmiennej oraz wymiany kulturowej.

 

Wybrane publikacje:

 

I. Monografie:

Śmierć w literaturze staroserbskiej (XII-XIV wiek), Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003, ss. 128.

Święci w kulturze duchowej i ideologii Słowian prawosławnych w średniowieczu (do XV w.), Wydawnictwo Scriptum, Kraków 2004, ss. 193.

O trwałości znaczeń. Siedemnastowieczna literatura serbska w służbie tradycji, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2013, ss. 336.

 

II. Redakcje naukowe:

współredakcja (z Wojciechem Jóźwiakiem) monografii naukowej: Chrześcijański Wschód i Zachód: formy dialogu, wzory kultury, kody pamięci, red. I. Lis-Wielgosz, W. Jóźwiak, Poznań 2012, ss. 562.

redakcja tematyczna 5 numeru czasopisma naukowego: Boskość Władzy w kulturach i językach słowiańskich. O wielowymiarowości uniwersalnej idei, „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 5/2013, ss. 361.

 

III. Artykuły naukowe, rozdziały w monografiach, teksty na stronach internetowych:

Motyw „odciętej głowy” w literaturze cerkiewnosłowiańskiej, w: Święci w kulturze i duchowości dawnej i współczesnej Europy, red. W. Stepniak-Minczewa, Z.J. Kijas, Kraków 1999, s. 55-62.

Zabójca „swój” i obcy. Kilka przykładów z hagiografii słowiańskiej, w: Człowiek w sferze oddziaływania obcej kultury, red. G. Minczew, Łódź 2000, s. 213-220.

Święta loza Nemanjiciów – specyficzny kontekst serbskiego średniowiecza, w: Święci i świętość u korzeni tworzenia się kultury narodów słowiańskich, red. W. Stępniak-Minczewa, Z.J. Kijas, Kraków 2000, s. 135-144.

Функције и промене књижевних врста на примеру српске средњовековне сцене смрти – одређене житијне јединице, w: НаучниСастанакСлавистауВуковеДане, МСЦ, т. 29/2, Београд 2000, сс. 83-92.

Świętość i święty w tradycji ludowej, w: VIII Kolokwium Polsko-Bułgarskie, red. M. Walczak-Mikołajczakowa, Gniezno 2001, s. 63-70.

„Odejście”  średniowiecznego władcy i jego narodowy testament, w: Język, Literatura i Kultura Słowian – dawniej i dziś III, Litteraria, red. B. Zieliński, Poznań 2001, s. 65-71.

Święci patronowie bałkańskich Kościołów narodowych, w: Idee chrześcijańskie w życiu Europejczyka. Język. Piśmiennictwo. Sztuki plastyczne. Obyczaje, red. A. Ceglińska, Z. Staszewska, cz. I, Łódź 2001, s. 137-150.

Klasztor jako miejsce cudownych uzdrowień, w: Wielkie ośrodki klasztorne i ich oddziaływanie na kulturę krajów słowiańskich, red. W. Stępniak-Minczewa, Z.J. Kijas, Kraków 2001, s. 239-245.

Византијски узори старе српске поезије – на примеру акатиста, w: НаучниСастанакСлавистауВуковеДане, МСЦ, т. 30/2, Београд 2003, с. 43-49.

Ciało święte i nie-święte – o motywie niezniszczalności i zniszczalności cielesnej w literaturze, w: Научни трудове (Филология), т. 40, кн. 1, Пловдив2003, c. 437-442.

Integrująca (modelująca) rola wielkich idei – na przykładzie idei świętości (świętych), w: Kulturowe konteksty integracji europejskiej, red. M. Walczak-Mikołajczakowa, Gniezno 2004, s. 162-168.

Врсте и начин функционисања стварности у тексту житијa (на примеру житија св. Симеона), w: Књижевност и стварност,НаучниСастанак Слависта у Вукове Дане, МСЦ,т. 36/ 2, Београд  2007, с. 39-48.

Watykan i Serbia – patriarcha Pajsije wobec unii, w: Religijna mozaika Bałkanów, red. M. Walczak-Mikołajczakowa, Gniezno 2008, s. 62-68.

Pajsije Janjevac na straży serbskiej tradycji świętości, w: Паисиеви Четения. Интеркултурният диалог – традиции и перспективи, Научни Трудове(Филология), т. 46, кн. 1, сб. Б, Пловдив 2008, c. 73-83.

W poszukiwaniu kształtu XVII-wiecznej literatury serbskiej, w: Zderzenie czy dialog państw narodowych w Europie?, red. J. Sobczak, A.W. Mikołajczak, Poznań 2008, s. 349-353.

Rekonstruowanie przeszłości – konstruowanie teraźniejszości. Kilka uwag o sposobie odzyskiwania pamięci na podstawie hagiograficznej narracji Pajsija Janjevca, w: Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne, t. 4, Kraków 2009, s. 221-234.

‘Атоска Гора је у Српској земљи’ – opis Symeona Świętogórca, w: Święta Góra Athos w kulturze Europy. Europa w kulturze Athosu, red. M. Kuczyńska, Gniezno 2009, s. 156-162.

Pamięć jako granica o/d/porności kultury, w: Progi, pasaże, granice w kulturach słowiańskich, red. A. Gawarecka, M. Balowski, Poznań 2011, s. 35-50.

Tradycja cerkiewna i ludowa jako źródła pamięci – na podstawie hagiograficznej narracji o śmierci Uroša V, w: Bałkański folklor jako kod interkulturowy, t. I, red. J. Rękas, Poznań 2011, s. 475-485.

Świadectwo o katastrofie  – na podstawie listów serbskiego patriarchy Arsenija III, w: Cyryl i Metody w języku i kulturze Słowian, red. P. Sotirov, M. Mostowska-Zabielska, Biała Podlaska 2011, s. 66-72.

Patriarchat w Peci między wielkimi centrami, w: Topografia tożsamości, t. 2, red. A. Firlej, W. Jóźwiak, Poznań 2012, s. 23-36.

Културапамћена – Културапамћења. Реконструкција и актуализација прошлости у српској књижевности XVII века (на примеру Пајсијеве нарације), w: НаучниСастанак Слависта у Вукове Дане,МСЦ, т. 40/2, Београд 2011, s. 69-79.

„Wioski pełne schizmatyków…” – siedemnastowieczne relacje łacińskich duchownych i  misjonarzy o prawosławnych Serbach, w: Chrześcijański Wschód i Zachód: formy dialogu, wzory kultury, kody pamięci, red. I. Lis-Wielgosz, W. Jóźwiak, Poznań 2012, s. 111-126.

Twórca czy kopista – średniowieczny czy barokowy? Przypomnienie sporu wokół Gavrila Stefanovicia Venclovicia, w:Cum reverentia, gratia, amicitia …, w: Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Bogdanowi Walczakowi, t. II, red. J. Migdał, A. Piotrowska-Wojaczyk, Poznań 2013, s. 289-296.

Rumuńska kronika grafa Dordja Brankovicia, www.trpr.pl

Sąsiedztwo, czyli o związkach serbsko-rumuńskich, www.trpr.pl

Serbskie monastery na ziemiach rumuńskich, www.trpr.pl

Niesłowiańskie ośrodki – słowiańskie dziedzictwo (na przykładzie serbskiego piśmiennictwa czasu odnowy patriarchatu w Peci), w: Cyrylometodejski komponent kultury chrześcijańskiej Słowian w regionie karpackim. Historia, tradycje, odwołania, Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne, t. 8, Kraków 2014, s. 121-136.

O słowiańskich obrzędach i obyczajach pogrzebowych słów kilka…, w: „Polonistyka” nr 10(2005), s. 15-17.

Idea nagrody w tekstach cerkiewnosłowiańskich, w: Wielkie tematy kultury w literaturach słowiańskich, „Slavica Wratislaviensia”, nr CXLIII/2007, s. 5-9.

Hagiografia i ikonografia w funkcji kulturowej mnemografii, w: „Прилози за књижевност, језик, историју и фолклор”, књ. LXXV/2010, c. 3-11.

współautorstwozM. Walczak-Mikołajczakową iM. Kuczyńską: Палеославистични изследвания в Университета „Адам Мицкевич” (Познан), w: „Българистика/ Bulgarica”, nr 20/2010, c. 60-70.

Ciało w kulcie pamiętane. Serbskie (siedemnastowieczne) projekcje literackie, w: „Slavica Wratislaviensia”, nr CLIII/2011, s. 127-136.

Sen w strategii literackiej i ideologicznej (na wybranych przykładach z serbskiej hagiografii), w: „Slavica Wratislaviensia”, nr CLV/2012, s. 19-25.

Staroserbska kultura w kategoriach Latinitas i Cyrillianitas, w: „Studia Wschodniosłowiańskie”, t. 13/2013, s. 343-359.

Władza i rodowód. O wizerunku władcy w staroserbskiej literaturze, „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 5/2013, s.173-184.

Још једном о моштима светога Саве – прeмa неким познијим средњовековним изворима, w: „Црквене Студије. Годишњак Центра за Црквене Студије, вол. 9,бр. 9/2013, с. 271-281.

 

IV. Recenzje:

C. Wodziński, Św. Idiota. Projekt antropologii apofatycznej, Gdańsk 2000, w: Fundamenta Europaea, red. A.W. Mikołajczak, R. I, Gniezno 2002, s. 104-107.

Књига о светом Николи,w: „Црквене Студије. Годишњак Центра за Црквене Студије”, бр. 3/2006, c. 452-453.

Boskość władzy, czyli Moniki Milewskiej „Bogowie u władzy” (M. Milewska, Bogowie u władzy. Od Aleksandra Wielkiego do Kim Dzong Ila. Antropologiczne studium mitów boskiego władcy, Słowo/ Obraz Terytoria, Gdańsk 2012, ss. 319), w: „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 5/2013, s. 340-342.

 

V. Inne publikacje:

Tłumaczenie artykułu naukowego (V. Nikčević, Czarnogórski obronno-wyzwoleńczy piemontyzm), w: Wielkie mity narodowe Słowian, red. A. Gawarecka, A. Naumow, B. Zieliński, Poznań 1999, s. 99-110.

Słownik terminów w antologii: Kult świętego Mikołaja w tradycji prawosławnej, wyb. i oprac. A. Dejnowicz, Gniezno 2004, s. 119-129.

Słownik terminów w antologii: Święty Benedykt w tradycji chrześcijaństwa Zachodu i Wschodu, wyb. i oprac. A.W. Mikołajczak, A. Naumow, Gniezno 2006, s. 172-187.

Słownik terminów w antologii: Franciszek Skoryna z Połocka. Życie i pisma, wyb. i oprac. M. Walczak-Mikołajczakowa, A. Naumow, Gniezno 2007, s. 219-227.

Słowo od redaktorów (współautorstwo z W. Jóźwiakiem) w monografii: Chrześcijański Wschód i Zachód: formy dialogu, wzory kultury, kody pamięci, red. I. Lis-Wielgosz, W. Jóźwiak, Poznań 2012, s. 5-8.

Słowo wstępne (współautorstwo z K. Pieniążek-Marković), w czasopiśmie: „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 5/2013, s. 11-18.

 

VI. Artykuły i recenzje naukowe przyjęte do druku:

Pod klątwą strzeżone… Formuły interdykcyjne na marginesach serbskich rękopisów i starodruków, Międzynarodowa Konferencja Naukowa: Obraz Świętości – Świętość w Obrazie (Poznań-Szamotuły)

Zmysł uniżenia (na przykładzie krótkich form literackich), Międzynarodowa Konferencja Naukowa: Wielkie tematy kultury w literaturach słowiańskich. Zmysły (Wrocław)

O siedemnastowiecznym Psałterzu Gavrila Trojičanina – uwagi nietekstologiczne, Międzynarodowa Konferencja Naukowa: Biblia Slavorum Apocryphorum. III. Varia (Łódź)

„W cudzej ziemi i domu…” – motyw wygnaństwa i tułactwa w staroserbskiej literaturze, Międzynarodowa Konferencja Naukowa: Dyskursy współczesnej slawistyki. Słowianie w podróży (Gdańsk)

Recepcja idei Moskwy – Trzeciego Rzymu (na przykładzie staroserbskiej epistolografii), Międzynarodowa Konferencja Naukowa: Rosja w dialogu kultur.Literatura, język, folklor, idee (Toruń)

Monastery i cerkwie puste bez świętych ksiąg…? (Staroserbskie piśmiennictwo okresu panowania tureckiego), Krajowa Konferencja Naukowa pt. Książka i biblioteka w procesie komunikacji społecznej (Wrocław)    

Antologie w obiegu. O obecności i nieobecności staroserbskich tekstów w przekładzie na język polski – uwagi ogólne,Roczniki Humanistyczne”, TN KUKL. Seria 7. Słowianoznawstwo, Lublin 2014.

Recenzja naukowa: Upiorne oblicze systemu(Božidar Jezernik, Naga wyspa. Gułag Tity, przeł. J. Pomorska, J. Sławińska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013, ss. 357), „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 6/2014.

Recenzja naukowa: Miłość niejedno ma imię (Tomislav Bogdan, Ljubavi razlike. Tekstualni subjekt u hrvatskoj ljubavnoj lirici 15. i 16. stoljeća, Zagreb 2012), „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 7/2014

Recenzja naukowa: The miracle of the gift of the word, or texts of the Apostles of the Slavs(Święci Konstantyn-Cyryl i Metody. Patroni Wschodu i Zachodu, t. I-II, oprac. zesp. pod red. A. Naumowa, Kraków 2013, ss. 254 (I), 334 (II), w druku: „Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe”, vol. 3/2014.

 

VII. Udział w projektach naukowo-badawczych:

Poza badaniami własnymi (indywidualnymi), działalność naukowa była związana z wieloma projektami zainicjowanymi w polskim środowisku paleoslawistycznym, takimi jak seria  wydawnicza pt. Biblioteka Duchowości Europejskiej. Efektem współpracy są słowniki sporządzone do antologii przekładów dawnych tekstów (głównie cerkiewnosłowiańskich) na język polski: Kult świętego Mikołaja w tradycji prawosławnej, wyb. i oprac. A. Dejnowicz, Gniezno 2004 (słownik, s. 119-129); Święty Benedykt w tradycji chrześcijaństwa Zachodu i Wschodu, wyb. i oprac. A.W. Mikołajczak, A. Naumow, Gniezno 2006 (słownik, s. 172-187); Franciszek Skoryna z Połocka. Życie i pisma, wyb. i oprac. M. Walczak-Mikołajczakowa, A. Naumow, Gniezno 2007 (słownik, s.219-227).

Dalsza współpraca dotyczy przygotowania, koordynacji prac translatorskich, redakcji antologii polskich przekładów średniowiecznych utworów poświęconych kulturowym wizerunkom kobiet pt. Święte Niewiasty w tradycji Wschodu i Zachodu, oraz przygotowania wyboru polskich przekładów tekstów o serbskich fundatorach pt. Święci Ojcowie Założyciele. Staroserbskie teksty o Symeonie i Sawie.

Działalność naukowa obejmuje również prace związane z udziałem w grancie finansowanym przez NCN pt. Recepcja piśmiennictwa oraz literatury ludowej kręgu Slaviae Orthodoxae w Polsce – historia i bibliografia twórczości przekładowej (program Sonata Bis 1, panel HS 2012). Założeniem projektu jest analiza i opis historii recepcji piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego oraz literatury ludowej południowosłowiańskiej w Polsce na podstawie materiału przekładowego, tj. przekładów tekstów z okresu średniowiecza – staroserbskich, starobułgarskich, staroruskich i dzieł powstałych na terenach dawnej Rzeczpospolitej. Celem zespołowego przedsięwzięcia jest sporządzenie bibliografii wszystkich funkcjonujących w Polsce przekładów, opatrzonej szczegółowymi komentarzami odnośnie źródła, powstania i recepcji poszczególnych tekstów.

 

VIII. Członkowstwo w redakcjach, towarzystwach naukowych:

– redakcja czasopisma naukowego „Poznańskie Studia Slawistyczne”

– Komisja Slawistyczna PAN Oddział Poznań

– Towarzystwo Polsko-Rumuńskie (z siedzibą w Krakowie)

– Ceraneum. Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana (z siedzibą w Łodzi)

 

                  

 

 

Facebook